کارگاه آموزشی «آشنایی با آلزایمر و خودمراقبتی آن» در بیمارستان فارابی برگزار شد
آلزایمر دهه‌ها قبل از سالمندی کلید می‌خورد/ اهمیت سبک زندگی و تقویت ذخیره شناختی در پیشگیری
دکتر سیده زهرا متولیان، متخصص اعصاب و روان بیمارستان فارابی با تأکید بر این‌که تغییرات پاتولوژیک آلزایمر دهه‌ها پیش از بروز نشانه‌های بالینی آغاز می‌شود، سبک زندگی سالم، خواب عمیق باکیفیت و تقویت «ذخیره شناختی» را مهم‌ترین سدهای دفاعی در برابر این بیماری دانست و راهکارهای خودمراقبتی را تشریح کرد.
به گزارش روابط عمومی بیمارستان فارابی دانشگاه علوم پزشکی تهران، آلزایمر دیگر صرفاً یک چالش مربوط به دوره سالمندی شناخته نمی‌شود بلکه فرآیندی تدریجی و خاموش است که ریشه‌های بیولوژیک آن از دهه‌ها قبل در سیستم عصبی شکل می‌گیرد. در شرایطی که امید به زندگی جوامع افزایش یافته و بار بیماری‌های زوال عقل رو به رشد است، تغییر رویکرد از درمان در مرحله پیشرفته به پیشگیری اولیه و ارتقای خودمراقبتی از دوران جوانی، مؤثرترین استراتژی نظام‌های سلامت برای کاهش شیوع و عوارض ناتوان‌کننده این اختلال به شمار می‌رود.
شروع خاموش تغییرات مغزی از ۲۰ تا ۳۰ سال پیش از بروز علائم
دکتر سیده زهرا متولیان، متخصص بیماری‌های اعصاب و روان (روانپزشک) بیمارستان فارابی، در ابتدای این کارگاه که توسط واحد آموزش سلامت بیمارستان فارابی و به مناسبت روز جهانی آلزایمر برگزار شد، با اشاره به شواهد نوروبیولوژی اظهار داشت: «وقتی سالمندی در سنین بالا به یادآوری نام فرزندان یا زمان و مکان دچار مشکل می‌شود، نتیجه روندی است که از حدود ۳۰ تا ۴۰ سالگی در مغز آغاز شده است. عوامل محیطی و سبک زندگی در طول دهه‌ها مغز را مستعد می‌کنند تا در نهایت در ۶۰ یا ۷۰ سالگی نخستین علامت بارز، یعنی افت حافظه، نمایان شود. از این رو خودمراقبتی مغزی باید از سال‌های میانی زندگی آغاز شود.»
وی با تفکیک مفهوم دمانس (زوال عقل) و آلزایمر افزود: «دمانس یک سندروم افت تدریجی عملکردهای شناختی شامل حافظه، زبان، تصمیم‌گیری و توانایی اجرای فعالیت‌های مستقل روزمره است. آلزایمر ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد دمانس را تشکیل می‌دهد و پس از آن دمانس عروقی (ناشی از سکته‌های ریز مغزی) با سهم ۱۰ تا ۲۰ درصدی، از شایع‌ترین و البته قابل پیشگیری‌ترین انواع زوال عقل است.»
سه بحران اصلی در پاتوفیزیولوژی مغز مبتلا به آلزایمر
این متخصص اعصاب و روان سازوکار آسیب مغزی در آلزایمر را به سه فرآیند کلیدی تشبیه کرد:
- بحران انباشت پروتئین‌های زائد (بتا آمیلوئید): در طول روز پروتئین آمیلوئید در مغز تولید می‌شود که دفع آن عمدتاً طی مراحل خواب عمیق صورت می‌پذیرد. در صورت اختلال در خواب عمیق، این مواد رسوب کرده و پلاک‌های آمیلوئیدی تشکیل می‌دهند که مانع انتقال پیام عصبی و مرگ نورون‌ها می‌شوند.
- فروپاشی ساختار انتقال داخلی سلول (پروتئین تائو): انتقال پیام‌ها و ریزمغذی‌ها در طول آکسون‌ها نیازمند ساختاری پایدار است. با تغییر شکل پروتئین‌های تائو (که نقش بست‌های این مسیر را دارند)، سیستم انتقال مختل شده و سلول به تدریج تحلیل می‌رود.
- افت انتقال‌دهنده عصبی استیل‌کولین: با تخریب نورون‌ها، پیام‌رسان‌های حیاتی حافظه و شناخت به شدت کاهش یافته و فرآیند یادگیری، پردازش و یادآوری متوقف می‌شود.
ژنتیک استعداد می‌آورد، اما سبک زندگی تعیین‌کننده است
دکتر متولیان با رفع یک باور نادرست پیرامون توارث آلزایمر تصریح کرد: «کمتر از ۵ درصد موارد آلزایمر ناشی از جهش‌های ژنتیکی غالب و خانوادگی است. در بیش از ۹۵ درصد افراد، بیماری فرم اسپورادیک (تک‌گیر) دارد. به این معنا که ژن‌ها صرفاً استعداد ابتلا را بالا می‌برند، اما تبدیل این استعداد به بیماری وابسته به شیوه زندگی است. حتی با وجود سابقه خانوادگی، کنترل ریسک‌فاکتورها می‌تواند بروز علائم را سال‌ها به تأخیر بیندازد.»
وی کنترل پرفشاری خون، دیابت، التهاب مزمن ناشی از استرس و رژیم‌های غذایی ناسالم، و نیز انجام منظم فعالیت‌های بدنی را از شروط بنیادین حفظ سلامت عروق و سلول‌های مغزی برشمرد.
راهکارهای خودمراقبتی مغز برای کارکنان شیفتی و کادر درمان
روانپزشک بیمارستان فارابی با اشاره به حساسیت کار نوبتی کادر درمان، توصیه‌هایی کاربردی برای محافظت از مغز ارائه داد:
- بهینه‌سازی خواب بعد از شیفت: استفاده از پرده‌های ضخیم، چشم‌بند و تاریکی مطلق اتاق جهت ترشح مؤثر هورمون ملاتونین و تسهیل ورود به فاز خواب عمیق.
- استفاده از عینک آفتابی هنگام خروج از شیفت شب: کاهش نور دریافتی چشم برای جلوگیری از ارسال پیام بیداری کامل به مغز.
- چرت‌های استراتژیک: استراحت ۲۰ دقیقه‌ای در طول شیفت جهت کاهش بار فعالیت نورونی.
- تغذیه در طول شب‌کاری: پرهیز از قندهای ساده به دلیل نوسانات شدید انسولین و اختلال در سیستم پاکسازی مغز (گلیمفاتیک)، استفاده از چربی‌های سالم (مغزها، روغن زیتون) و هیدراتاسیون مداوم با آب حاوی الکترولیت.
- تنظیم دمای محیط خواب: خوابیدن در دمای خنک‌تر و تمرین تنفس عمیق شکمی پیش از خواب.
تفاوت فراموشی طبیعی سالمندی با نشانه‌های آلزایمر
دکتر متولیان در تشریح تفاوت‌های تشخیصی گفت: «در فراموشی طبیعی سنین بالا، فرد متوجه نقص حافظه خود می‌شود، بابت آن اضطراب دارد، با تمرکز یا یادداشت موضوع را به یاد می‌آورد و توان یادگیری مهارت‌های جدید را از دست نمی‌دهد. اما در آلزایمر، فرد نسبت به اختلال خود آگاهی و بینش ندارد، آن را انکار می‌کند، امور ساده روزمره را از یاد می‌برد و رفتارهایی چون قرار دادن وسایل در مکان‌های نامتعارف نظیر کلید در یخچال یا بدبینی و هذیان دزدی نسبت به اطرافیان از خود بروز می‌دهد.»
وی همچنین با تأکید بر لزوم بررسی علل برگشت‌پذیر شبیه به دمانس خاطرنشان کرد: «پیش از تشخیص قطعی باید عواملی چون اختلالات شدید تیروئید، کمبود ویتامین B12 و اسید فولیک، عفونت‌های ادراری پنهان، آپنه خواب و به‌ویژه افسردگی که اصطلاحاً به آن زوال عقل کاذب یا سودودمانس گفته می‌شود، مورد ارزیابی دقیق بالینی قرار گیرند.»
اصول ارتباط با بیمار و تقویت «ذخیره شناختی»
این متخصص اعصاب و روان درباره شیوه برخورد با مبتلایان در منزل و بخش‌های بالینی یادآور شد: «جر و بحث، اصلاح مداوم اشتباهات یا اصرار بر یادآوری وقایع تلخ مانند فوت نزدیکان، تنها به اضطراب و پرخاشگری بیمار دامن می‌زند، باید با احساسات فرد همدلی کرد. همچنین ایجاد محیط ایمن برای پیشگیری از سقوط، کاهش تحریکات حسی و پخش موسیقی ملایم در زمان غروب آفتاب (جهت مهار سندروم بی‌قراری غروب/Sundowning) ضروری است.»
دکتر متولیان در پایان، افزایش «ذخیره شناختی» (Cognitive Reserve) را مؤثرترین عامل محافظتی خواند و گفت: «تحصیلات، یادگیری زبان جدید، حل مسائل چالش‌برانگیز ذهنی، حفظ تعاملات اجتماعی فعال، پیروی از رژیم غذایی مدیترانه‌ای و دست‌کم ۱۵۰ دقیقه ورزش هوازی در هفته، اتصالات عصبی مستحکمی می‌سازند که عملکرد مستقل مغز را تا سالیان متمادی تضمین می‌کنند.»
ارسال نظر